ÃÓÐÀÂ ÄÀÕÜ ÈËÒÃÝË

ÌÝ-èé 1400-1600 îí

1. 15, 16, 17-ð çóóí áîë äýëõèéí áà òýð òóñìàà Õðèñòýä èòãýã÷äèéí ò¿¿õýíä õàìãèéí èõ ¿éë ÿâäëûí ºðíºëòýé ¿å¿ä áàéâ.  Êàòîëèêèéí Ãðåê áà Ðîìûí ÷óóëãàíóóäàä õî¸óëàíä íü ººð÷ëºëòèéã ýðýëõèéëñýí äîòîîä òýìöë¿¿ä áàðàã òàñðàëòã¿é ¿ðãýëæèëñýí.  Ýíýõ¿¿ íóóãäìàë øèíæòýé áàéñàí óðò óäààí õóãàöààíû óõààðàë áóþó æèíõýíý ººð÷ëºëòèéã õ¿ññýí ñýðãýëò íü ¿íýíäýý àðâàí ãóðàâäóãààð çóóíä áóþó á¿ð ¿¿íýýñ ÷ ºìíº ýõýëñýí áàéæ áîëîõ þì.  Ò¿¿õ íîòîëäîã íü òîäîðõîé õàðàãääàã.
2. Áàãà çýðýã áóöàæ ÿâöãààÿ.  Êàòîëèê ÷óóëãàí íü Øèíý Ãýðýýíèé ñóðãàëòóóäààñ òýñ ººð îëîí òóñãààðëàëòóóä, ¿ë ìýäýãäýõ õàðãèñ õýðöãèé õóóëèóä, ¸ñ ñóðòàõóóíû öºõºðñºí äîîãóóð ò¿âøèí, ñàÿ ñàÿ òàð÷ëàí çîâîãñäûí öóñíû ¿ìõèé ¿íýð õàíõàëñàí ãàð áîëîí õóâöñààðàà òýäíèé òîãòîëöîî, õóóëü, ñóðãààë áîëîí àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýã÷ ç¿éëñýýñ íü èë¿¿ äýýð îëîí äàãàëäàã÷äàäàà çýâ¿¿í, õ¿éòýí õàíäàõ áîëñîí.  Òýäãýýðèéí äîòðîîñ çàðèì íýã õàòàí çîðèãò, õàìãèéí øèëäýã, Áèáëèéí äàãóó áàéõûã õ¿ññýí õàìãèéí ñ¿íñëýã ÷óóëãàíû çýðýãòí¿¿ä áà óäèðäàã÷èä íü íýã íýãýýðýý ò¿¿íèé îëîí òààã¿é õóóëü áîëîí ñóðãààëóóäûí äàõèí ººð÷èëæ, äîð õàÿæ Øèíý Ãýðýýíèé ìàø òîäîðõîé áîëñîí ñóðãààëóóäòàé îéð äºõºì áîëãîõîîð ýð÷èìòýé, õè÷ýýí ÷àðìàéæ áàéñàí.  Áèä çàðèì íýã àíõààðàë òàòñàí æèøýýí¿¿äýýñ äóðäàõ áîëíî.  Ãýõäýý çºâõºí õèð õîë çàéòàé áîëñîí áà ººð÷ëºëòèéí ãàëóóä õààíà ä¿ðýëçýæ ýõýëñýí òàëààð ¿çýýä çîãñîõã¿é, ìºí ººð÷ëºëòºíä îðîëöñîí óäèðäàã÷äûí òàëààð îíöîëæ ¿çíý.  Ýíý óäèðäàã÷èä íü á¿ãä Êàòîëèê ÷óóëãàíû çýðýãòí¿¿ä áà ýñâýë ÿìàð íýãýí òºðëèéí àëáàí òóøààëòàí áàéñàí áóþó áàéñààð èðæýý.   Àñàð èõ ìóó ìóóõàéí äóíä áàãà áîëîâ÷ ñàéí ç¿éë áàéñàí. Ãýñýí õýäèé ÷, òýð ¿åä Øèíý Ãýðýýíèé ñóðãààëóóäààñ îãò õºíäºãäºëã¿é àíõíû öýâýð áàéäëààðàà ¿ëäñýí ãàíö ÷ ñóðãààë áàéãààã¿é.  Õàðèí îäîî çàðèì íýã ººð÷ëºã÷èä áîëîí òýäíèé õààíà àæèëëàæ áàéñàí òàëààð îíöëîí ¿çýöãýýå.
3. Ýíý òàëààð îíöîëæ ¿çýõ íü ç¿éòýé.  Ãýñýí õýäèé ÷, ýíýõ¿¿ àãóó èõ ººð÷ëºëòèéí ¿åýñ ºìíºõ îëîí çóóíû òóðøèä Êàòîëèê ÷óóëãàíû àéìøèãòàé õýò äàâðàëòûã ýñýðã¿¿öñýí îëîí àëäàðòàé õ¿ì¿¿ñ Áèáëèéã ¿íýí çºâººð íü äàãàõûí òºëºº øóðãóó òýìöýæ áàéñàí áà õàðèí õàðàìñàëòàé íü òýäíýýñ çºâõºí öóñ óðñãàñàí çàì ìºð íü ë ¿ëäæýý.  Áèä îäîî õýñýã çóóð ýíýõ¿¿ õàìãèéí àëäàðòàé ¿å áîëîõ “ªºð÷ëºëò”–èéí òàëààð ñóäàëíà. 
4. ÌÝ-èé 1320-1384 îíû õîîðîíä Àíãëèä àìüäàð÷ áàéñàí íýãýí ýð äýëõèé íèéòèéí àíõààðëûã ãîéä òàòàõ áîëæýý.  Ò¿¿íèé íýðèéã Æîí Âèêëèôô ãýäýã áàéâ.  Òýð áîë Êàòîëèê ÷óóëãàí äîòîð æèíõýíý ººð÷ëºëò õèéõèéã ýðìýëçñýí õàòàí çîðèãò óäèðäàã÷äûí àíõíûõ íü áàéñàí.  Òýðýýð ò¿¿õýíä îëîí óäàà “ªºð÷ëºëòèéí ªã뺺íèé Îä” (áóþó ¿¿ðèéí öîëìîí) õýìýýí òîäîðõîéëîãäñîí áàéäàã.  Òýð ¿íýõýýð øóðãóó áºãººä èäýâõèòýé àìüäðàëààð àìüäàð÷ áàéæýý.  Æîí Âèêëèôôèéí ò¿¿õèéã õàíãàëòòàé áàãòààõûã õ¿ñâýë íèëýýä õýäýí áîòü íîì áè÷èõ øààðäëàãàòàé áîëíî.  Òýð Êàòîëèêèéí øàòàëñàí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîíû óäèðäàã÷äàä àéäàñ òºð¿¿ëìýýð ¿çýí ÿäàãäàæ áàéâ.  Ò¿¿íèé àìüäðàë íü á¿õýëäýý öºõðºëòã¿é ýðýëõèéëýë áàéñàí.  Òýðýýð ýöýñò íü ñàà ºâ÷íººð íàñ áàðæýý.  Õàðèí ò¿¿íèéã íàñ áàðñíààñ íü õîéø õýäýí æèëèéí äàðàà Êàòîëèêóóä àñàð èõ ¿çýí ÿäàëòààñàà áîëæ áóëøèéí óõàí, ÿñûí ãàðãàæ øàòààãààä, ¿íñèéí áàïòèçì äýýã¿¿ð öàöñàí áàéíà. 
5. Âèêëèôôòýé îéðõîí ãàð÷ èðñýí äàðàà÷èéí õ¿í áîë ÌÝ-èé 1373-1415 îíû õîîðîíä àìüäàð÷ áàéñàí àëñ õîëûí Áîõåìèà íóòãèéí øàëãàðñàí õ¿¿ Æîí Õàññ þì.  Ò¿¿íèé ç¿ðõ ñýòãýë Àíãëèéí “ªã뺺íèé Îä”-íû í¿ä ãÿëáàì ãýðýëä òàòàãäæýý. Ò¿¿íèé àìüäðàë íü ýð çîðèãèéã áàäðóóëæ, àäàë ÿâäëààð ä¿¿ðýí áàéñàí õýäèé ÷, ìàø èõ çîâëîí òóóëñàí, õàðàìñàëòàé áîãèíîõîí áàéâ. Ò¿¿íèé áèé áîëãîñîí ººð÷ëºëòèéí òààòàé íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ áîëîìæèéã Êàòîëèê ÷óóëãàí äîòîðõ ò¿¿íèé õ¿ì¿¿ñèéã óðèàëãàõàí õ¿ëýýí àâ÷ ñýðãýýõèéí îðîíä àéäàñ, ¿çýí ÿäàëò, ýñýðã¿¿öýë ¿ç¿¿ëñýí áà ýöýñò íü òýðýý𠺺ðèéíõºº õ¿ì¿¿ñèéí äóíä øîíä õ¿ëýãäýí øàòààãäñàí çîâëîíò íýãýí áîëæýý.  Õàðèí òýð òýäíèé ñàéí ñàéõíû òºëºº òýìöýæ áàéñàí.  Òýð Èõ Ýçýíäýý áîëîí ººðèéí õ¿ì¿¿ñòýý õàéðòàé íýãýí áàéâ.  Ãýñýí õýäèé ÷, òýð åð人 ë îëîí ñàÿàðàà èíãýæ ¿õýãñäèéí íýã áîëñîí.
6. Áîõåìèàãèéí Æîí Õàññûí äàðàà, ÌÝ-èé 1452-1498 îíû õîîðîíä àìüäàð÷ áàéñàí ãàéõàìøèãò óðàí ¿ãòýé Èòàëè õ¿¿ Ñàâîíàðîëà ãàð÷ èðýâ. Õàññ ÌÝ-èé 1415 îíä øàòààãäñàí áà ò¿¿íýýñ õîéø 37 æèëèéí äàðàà Ñàâîíàðîëà òºðæýý.  Òýð Õàññûí íýã àäèë ÷èí ¿íýí÷ Êàòîëèê õ¿í áàéñàí áºãººä ò¿¿íèé õ¿ì¿¿ñ áîëîõ íóòàã íýãò Èòàëè÷óóä áîëîí òýäíèé óäèðäàã÷èä íü Áîõåìèà÷óóäûí íýã àäèë á¿õ ººð÷ëºëòèéã ýñýðã¿¿öýæ áóéã òýð îëæ ìýäñýí áàéíà.  Ãýâ÷, òýðýýð ãàéõàëòàé óðàí ¿ãýýðýý çàðèì õ¿ì¿¿ñèéã óõààðóóëàí ñýíõð¿¿ëæ, òýäíýýñ íèëýýäèéí àðàé ãýæ àðààñàà äàãóóëæýý.  Õàðèí øàòàëñàí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîíä æèíõýíý ººð÷ëºëò õèéíý ãýäýã íü ýíý áàéãóóëàãûí äýýä àëáàí òóøààëòíóóäûí õóâüä ñ¿éðýë ãýñýí ¿ã áàéâ.  Èéìýýñ Ñàâîíàðîëà Õàññûí íýã àäèë ¿õýõ ¸ñòîé áîëæýý.  ÒÝÐÝÝÐ ÁÀÑ Ë ØÎÍÄ Õ¯ËÝÃÄÝÍ ØÀÒÀÀÃÄÑÀÍ.  Òýðõ¿¿ àãóó ¿åèéí óðàí öýöýí ¿ãòýé õ¿ì¿¿ñèéí òýðã¿¿íä Ñàâîíàðîëà áàéñàí áºãººä òýð á¿õíýýñ èë¿¿ áàéñàí.  Òýð íýãýí àãóó áàéãóóëëàãûí ýñðýã òýìöñýí áºãººä õàðèí òýäíèé îðøèí òîãòíîë íü ººð÷ëºëòèéí ýñðýã òýìöýõèéã òýäíýýñ øààðäñàí áà òèéìýýñ Ñàâîíàðîëà ¿õýõ ¸ñòîé áîëæýý.
7. Ýíý ¿åèéí ººð÷ëºã÷äèéí íýðñýýñ íèëýýä íýð îðõèãäîõ øààðäëàãàòàé ãýäýã íü ìýäýýæ þì.  Ýíä çºâõºí ò¿¿õýíä õàìãèéí îëîí óäàà íýð íü äóðäàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéí òàëààð äóðäàãäàíà.  Èòàëèéí àëò øèã óðàí ¿ãýýð èëòãýã÷èéí äàðàà Øâåéöàðèàñ íýãýí ýð ãàð÷ èðñýí.  Çâèíãëå Ñàâîíàðîëàã íàñ áàðàõààñ ºìíº òºðæýý. Òýð ÌÝ-èé 1484-1531 îíû õîîðîíä àìüäàð÷ áàéâ.  ªºð÷ëºëòèéí óóð àìüñãàë ãàçàð íóòãèéã á¿õýëä íü á¿ðõñýí áàéëàà. Ò¿¿íèé ãàë îäîî óëàì õóðäàí íîöîæ, ìàø õóðäàöòàé òàðõàí, õÿíàëò òàâèõàä èë¿¿ õ¿íä áîëæ ýõýëæýý. Çâèíãëèéí íîöîîñîí ýíýõ¿¿ ãàë íü óðüä ºìíºõ¿¿äèéí àäèë ýëñ öàöààä óíòðààõ òºäèé áèø, õàðèí áóñäààñàà èë¿¿ íîöòîé áàéñàí áºãººä Ãåðìàíä èë¿¿ ä¿ðýëçñýí.  Çâèíãëå òóëààí äóíä íàñ áàðæýý.
8. 15-16-ð çóóíû ¿åèéí ººð÷ëºã÷äèéí äîòðîîñ õàìãèéí àëäàðòàé íü Ìàðòèí Ëóòåð áàéæ áîëîõ áºãººä òýðýýð 1483-1546 îíû õîîðîíä Çâèíãëåòýé íýã ¿åä àìüäàð÷ áàéæýý.  Òýð Çâèíãëåãýýñ íýã æèëèéí ºìíº òºðñºí áºãººä ò¿¿íýýñ õîéø àðâàí òàâàí æèëèéí äàðàà íàñ ýöýñëýñýí.  Ëóòåðýýñ ºìíº àìüäàð÷ áàéñàí õ¿ì¿¿ñèéí õèéñýí àñàð èõ ¿éëñ íü ò¿¿íèé ºìíº òóëãàðñàí õ¿íä õýö¿¿ çàìóóäûã õºíãºâ÷èëñºí ãýäýã íü ò¿¿õýíä ºã¿¿ëñíýýñ ÷ òîäîðõîé þì.  ̺í òýðýýð òýäíèé òóóëæ ºíãºð¿¿ëñýí õ¿íä àìüäðàëààñ ñóðàëöàí, õîæèì íü ¿íýõýýð áîëîìæã¿é áàéæ áîëîõ Êàòîëèê ÷óóëãàí äîòîðõ æèíõýíý ººð÷ëºëòèéã ººðèéí áèåýð íýãä íýãã¿é ñàéòàð ñóäàëæýý.  ªºð÷ëºëòèéí äýíä¿¿ îëîí àðãà õýìæýý àâàõ õýðýãòýé áàéâ.  Íýã ººð÷ëºëò íü ººð íýãèéã, íºãºº ººð÷ëºëò¿¿ä íü äàõèàä ë ººð ººð÷ëºëò¿¿äèéã øààðäàæ áàéæýý.
9. Èéíõ¿¿ Ìàðòèí Ëóòåð Êàòîëèñèçìèéí óäèðäàã÷èäòàé õèéñýí îëîí óäààãèéí òýìöëèéí äàðàà, Ìåëàí÷òîí áîëîí áóñàä îëîí àëäàðòàé Ãåðìàí÷óóäûí òóñëàìæòàéãààð ÌÝ-èé 1530 îíä áàéãóóëàãäñàí ºíººãèéí áèäíèé ìýäýõ Ëóòåðàí ÷óóëãàí áóþó òýð ¿åýñ õîéø õýñýã õóãàöààíû äàðàà Ãåðìàíû óëñûí ÷óóëãàí áîëñîí á¿õýëäýý øèíý Õðèñòýä èòãýã÷äèéí íýãýí áàéãóóëàãûí ¿íäýñëýã÷ áîëñîí.  Ýíý íü Ðîìîîñ øóóä òóñãààðëàãäñàí áºãººä ººðèéí ýõ Êàòîëèê ÷óóëãàíä ¿íýí÷ áàéõààñ á¿ðýí òàòãàëçñàí øèíý áàéãóóëëàãóóäûí õàìãèéí àíõíûõ íü áàéñàí áºãººä ò¿¿íýýñ õîéø ¿ðãýëæë¿¿ëýí îðøèí òîãòíîñîîð èðæýý.
10. Îäîî áèä ýõëýëýýðýý Ëóòåðàí ÷óóëãàíû äàðàà îðîõ Àíãëèéí ÷óóëãàíû òàëààð ñóäëàõàà ò¿ð àçíàæ, òèâ áóþó ýõ ãàçàðò ãàðñàí “ªºð÷ëºëò”-íä àíõààðëàà õàíäóóëíà.  ÌÝ-èé 1509-1564 îíû õîîðîíä àãóó èõ ººð÷ëºã÷äèéí íýã àìüäàð÷ áàéâ.  Ýíý áîë Ôðàíö ýð Æîí Êàëâèí áàéñàí áºãººä òóõàéí ¿åä òýðýýð Øâåéöàðèä àìüäàð÷ áàéñàí áîëîõ íü õàðàãääàã.  Òýð ¿íýõýýð àãóó õ¿í áàéñàí.  Òýð 30 æèëèéí òóðø Ìàðòèí Ëóòåðòàé ¿å ÷àöóóòàí áàéñàí áà 22 íàñòàé áàéõàä íü Çâèíãëå íàñ áàðæýý.  Êàëâèí áîë Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàíû èòãýìæèò ¿íäýñëýã÷ þì.  Ãýñýí õýäèé ÷, çàðèì ò¿¿õ÷èä ýíý èòãýìæëýë Çâèíãëåä îíîãäîõ ¸ñòîé ãýæ ¿çäýã áîëîâ÷ Êàëâèí ìºí áîëîõ íü íèëýýä áàòòàé íîòëîãääîã.  Çâèíãëèéí õèéñýí ç¿éë¿¿ä ÿìàð ÷ ìàðãààíã¿é Ëóòåðûí íýã àäèë Êàëâèíû õèéõ ç¿éë¿¿äèéã ìàø èõ õºíãºâ÷èëñºí.  ÌÝ-èé 1541 îíä áóþó Ëóòåðèéí ¿íäýñëýñýí Ëóòåðàí ÷óóëãàí ¿¿ñ÷ áèé áîëñíîîñ õîéø åð人 11 æèëèéí äàðàà Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàí îðøèí òîãòíîæ ýõýëæýý.  Ýíý íü ìºí ë Ëóòåðàí÷óóäûí íýã àäèë Êàòîëèê ÷óóëãàíû çýðýãòí¿¿ä áîëîí ¿ã¿é þìàà ãýõýä çàðèì íýã àëáàí òóøààëòíóóäûí óäèðäëàãààð áèé áîëñîí.  Âèêëèôô, Õàññ, Ñàâîíàðîëà, Çâèíãëå, Ëóòåð, Êàëâèí íàðûí ýäãýýð çóðãààí õ¿í áîë ººðñäèéí õèéñýí ººð÷ëºëòèéí òºëºº òýìöëýýðýý Êàòîëèê ÷óóëãàíû òîãòîëöîîã èòãýõèéí àðãàã¿é äîîø óíàãàí öîõèëòîíä îðóóëñàí àãóó óäèðäàã÷èä þì. 
11. ÌÝ-èé 1560 îíä, Øâåéöàðèéí íèéñëýë Æåíåâ õîòîä Êàëâèíû áàéãóóëñàí àíõíû áàéãóóëëàãà áèé áîëñíîîñ õîéø 19 æèëèéí äàðàà ò¿¿íèé íýãýí øàâü áîëîõ Æîí Êíîêñ Øîòëàíäàä àíõíû Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàíûã áàéãóóëñàí áºãººä ¿¿íýýñ õîéø åð人 32 æèëèéí äàðàà áóþó ÌÝ-èé 1592 îíä Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàíûã Øîòëàíäûí Óëñûí ÷óóëãàí áîëãîñîí. 
12. ªºð÷ëºëòèéí òºëººõ ýäãýýð õàòóó øèð¿¿í á¿õ òýìöë¿¿ä äóíä òýð ¿åèéí îëîí Àíà-Áàïòèñòóóä áîëîí ººð íýðýýð íýðëýãäýæ áàéñàí Õðèñòýä èòãýã÷èä ººð÷ëºã÷äºæ ¿ðãýëæèéí, ìàø ÷óõàë òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëäýã áàéâ.  Òýä ººðñäèéí ýäýëæ áóé ãàøóóí õóâü òàâèëàíãààñàà õºíãºðºõ íü õýìýýí íàéäàæ, íóóãäñàí ãàçðààñàà ãàð÷ èðæ, ººð÷ëºã÷èäòýé õàìòðàí çîðèãòîéãîîð òýìöñýí áîëîâ÷, òýäíèé ñàíàñàí ç¿éë íü òàëààð áîëæ, àéìøèãòàéãààð óðìûí õóãàëæýý.  Îäîîíîîñ ýõëýí òýäýíä äàõèí õî¸ð õàâ÷èí õÿõàã÷ äàéñàí íýìýãäýâ.  Ëóòåðàí áà Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàíóóä íü õî¸óëàà ººðñäèéí “Ýõ” Êàòîëèê ÷óóëãàíààñ îëîí áóçàð ñàíààíóóäûã, òýð äóíäààñ “Óëñûí ÷óóëãàí áîëîõ” õýìýýõ íýãýí áóçàð ñàíààã íü ºâëºí àâ÷ýý.  Òýä óäàëã¿é  ¿¿ñãýí áàéãóóëàãäñàí ÷óóëãàíóóä áîëñîí áàéíà.  Òýä ìºí ë óäàëã¿é õî¸óëàà õàâ÷ëàãûí àæèëä îðîëöîí, ººðñäèéí “Ýõ”  Êàòîëèê ÷óóëãàíààñ äóòàõààðã¿é õàâ÷ëàãà ÿâóóëæ ýõýëæýý. 

ÖÓÑÀÍ ÇÀÌÍÀË

Ãóíèã, àéìøèã óðò óäààí õóãàöààãààð çîâîí òàð÷ëàã÷ Àíà-Áàïòèñòóóäûí õóâü òàâèëàí áîëæýý.  Ýíý äýëõèé òýäýíä íóóãäàõàä çîðèóëñàí ÿìàð ÷ íàéäâàðòàé ãàçðûã ñàíàë áîëãîñîíã¿é.  Îäîî òýäíèé çàì äýýð òóéëûí áýðõ äºðâºí õàâ÷èã÷ ãàð÷ èðëýý.  Òýäíèé çàì ¿íýõýýð “Öóñàí Çàìíàë” áàéñàí.

1. ßã ýíý çóóíä, ¿íýíäýý Ïðåñáóòåðàí÷óóä ¿¿ñ÷ áèé áîëîõîîñ íèëýýä õýäýí æèëèéí ºìíº íýãýí øèíý óðñãàë ãàð÷ èðñýí áºãººä ýíý íü òèâä áèø, õàðèí Àíãëèä áèé áîëæýý.  Ãýõäýý ýíý íü ÿìàð íýãýí ººð÷ëºëòèéí çàìààð áèø, õàðèí Êàòîëèê ÷óóëãàíû äîòîð ãàðñàí õàãàðàë áóþó õóâààãäëûí çàìààð ¿¿ñýí áèé áîëñîí áàéíà.  Ýíý íü ÌÝ-èé 869 îíä Êàòîëèê ÷óóëãàíä ãàðñàí õàãàðëûí ¿ð ä¿íä Ç¿¿í íü Áàðóóíààñàà ñàëàí òóñãààðëàãäàæ, Ãðåê áà Ðîìûí Êàòîëèê ãýäãýýðýý àëäàðøèõ áîëñîí ò¿¿õýí ¿éë ÿâäàëòàé íèëýýä àäèë þì.  Ýíýõ¿¿ øèíý õóâààãäàë íü äîîðõ áàéäëààð áèé áîëæýý:

Àíãëèéí Õààí Õýíðè VIII Èñïàíè á¿ñã¿é Êàòåðèíòàé ãýðëýñýí áºãººä õàðàìñàëòàé íü õýñýã õóãàöààíû äàðàà òýðýýð Àííå Áîëåèí ãýã÷ á¿ñã¿éä ñýòãýë àëäðàí äóðëàæýý.  Èéìýýñ òýð Êàòåðèíààñ ñàëæ, Àííåòàé ãýðëýõèéã õ¿ñýâ.  Òóõàéí ¿åä ãýð á¿ë öóöëàëò íü òèéì ÷ àìàð àñóóäàë áèø áàéæýý.  Ǻâõºí Ïàï ë çºâøººðºë îëãîäîã áàéñàí áºãººä õàðèí ýíý àñóóäàë íü îíöãîé øàëòãààíòàé áàéñàí ó÷ðààñ òýð çºâøººðºë ºãºõººñ òàòãàëçàâ.  Òèéìýýñ Õýíðè ìàø èõ ãóíèãò àâòñàí áàéíà.  Õààíû õóâüä àñóóäëûã õ¿ñëèéíõýý äàãóó øèéäýõ ýðõ îëãîõ õýðýãòýé þì áàéíà ãýñýí ñàíàà ò¿¿íä òºðæýý. Ò¿¿íèé òýðã¿¿í ñàéä (òýð ¿åä Òîìàñ Êðîìâåëë áàéâ) ¿¿íýýñ ÷ èë¿¿  “ßàãààä òà èéìýðõ¿¿ àñóóäëóóäàä ïàïàëûí ýðõ ìýäýëä çàõèðàãäàíà ãýæ?” õýìýýí íèëýýä òîõóóòàéãààð õààíäàà õýëñýí áàéíà.  Òèéìýýñ Õýíðè ò¿¿íèé çºâºë㺺ã äàãàí, ººðºº Àíãëèéí ÷óóëãàíûí òýðã¿¿í áîëñíîîð Ïàïûí ýðõ ìýäëèéã àâ÷ õàÿæýý.  Èéíõ¿¿ Àíãëèéí ÷óóëãàí øèíýýð ¿¿ñýí áèé áîëîõ ýõëýë òàâèãäñàí.  Ýíý ¿éë ÿâäàë ÌÝ-èé 1534-35 îíû ¿åä áîëæýý.  Òýð ¿åä çºâõºí Ïàïûí ýðõ ìýäëýýñ òàòãàëçñíààñ áóñ, ººð ÿìàð íýãýí ñóðãààëä ººð÷ëºëò îðóóëààã¿é áàéíà.  Õýíðèãèéí ç¿ðõ ñýòãýëä õýçýý ÷ Ïðîòåñòàíò èòãýë áèé áîëæ áàéãààã¿é.  Òýð Êàòîëèê èòãýëòýé áàéñààð íàñ áàðñàí.

1. Õàðèí ýíýõ¿¿ õàãàðàë íü ýöñèéí ä¿íäýý íèëýýäã¿é ººð÷ëºëò áóþó øèíý÷ëýëò õèéõýä õ¿ðãýñýí áàéíà.  Êàòîëèê ÷óóëãàí äîòîðõ áà ïàïàëûí ýðõ ìýäýë äîîðõ “ªºð÷ëºëò”-èéí ¿åýð Ëóòåð áîëîí ò¿¿íèé àäèë áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí òàâüñàí àñóóäëóóä íü ÿìàð ÷ áîëîìæã¿é áàéñàí áîë õóâààãäëûí äàðàà áîëîìæòîé áîëæ ýõýëæýý.  Ãðàíìýð, Ëàòèìýð, Ðèäëåè áîëîí ººð îëîí õ¿ì¿¿ñ çàðèì íýãýí òîäîðõîé ººð÷ëºëò¿¿äèéã óäèðäàí õèéëãýñýí.  Ãýñýí õýäèé ÷, òýä áîëîí òýäíèé àäèë ººð÷ëºëòèéí òºëºº ñàíàà òàâèã÷ îëîí õ¿í õýäýí æèëèéí äàðàà Õýíðèãèéí ñàëñàí ýõíýð Êàòåðèíû îõèí Ìàðü áóþó “Öóñò Ìàðü”–èéã Àíãëèéí õààí øèðýýíä ñóóæ, ïàïàëûí ýðõ ìýäýë äîîðõ øèíý ÷óóëãàíûã äàõèí ñýðãýýõ ¿åä àñàð èõ öóñàí ¿íý òºëºõºä õ¿ðñýí.  Ýíýõ¿¿ àéäàñ òºð¿¿ëæ, õ¿éò äààì àéìøèãò õàðèó àâàëò íü Ìàðèéí ýðñ øèéäìýã, öóñ àñãàðóóëñàí òàâàí æèëèéí õààí÷ëàëààð òºãñ÷ýý.  Ìàðèéí öóñò ñ¿õýí äîîð îëîí õ¿íèé òîëãîé õÿðãàãäàõ ¿åä ò¿¿íèéõ ÷ áàñ õÿðãàãäñàí.  Õ¿ì¿¿ñ Àííå Áîëåèíèé îõèí Åëèçàáýòèéã Àíãëèéí õààí øèðýýíä ñóóæ õàòàí õààí áîëñîí ¿åýñ ýõëýí õýñýãõýí ýðõ ÷ºëººã àìñàõ áîëñîí áºãººä òýðýýð Àíãëèéí ÷óóëãàí äýõ ïàïàëûí ýðõ ìýäëèéã àâ÷ õàÿí, Àíãëèéí ÷óóëãàíûã äàõèí øèíýýð ýìõëýí áàéãóóëæýý. 
2. Èéíõ¿¿ àðâàí çóðãààäóãààð çóóíû òºãñãºëººñ ºìíºõºí Ãðåê áà Ðîìûí Êàòîëèê ÷óóëãàíóóä, Àíãëèéí ÷óóëãàí, Ëóòåðàí áóþó Ãåðìàíû ÷óóëãàí, Øîòëàíäûí áóþó ºíººãèéí áèäíèé ìýäýõ Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàí ãýñýí òàâàí ÷óóëãàí èðãýíèé òºðººð àð òàëûí õàëõàâ÷àà õèéí, ýìõëýãäýí áàéãóóëàãäñàí áàéíà.  Òýä á¿ãä Àíà-Áàïòèñòóóä áîëîí Âàëäåíñóóä õýìýýí íýðëýãääýã õ¿ì¿¿ñèéã, ò¿¿í÷ëýí òºðèéí ýìõëýí áàéãóóëààã¿é áóñàä á¿õ ÷óóëãàíóóä áîëîí Êàòîëèê ÷óóëãàíòàé ÿìàð ÷ çàìààð õîëáîãäîîã¿é ÷óóëãàíóóäûã ãàøóóíààð çàíàí, õàâ÷èí õÿõàõ áîëñîí.  Îäîî òýäíèé ººð÷ëºëòèéí òºëºº òýìöýõýä íü îðóóëñàí àñàð èõ òóñëàìæ èéíõ¿¿ îð òàñ ìàðòàãäñàí áóþó ýñâýë ¿ë îéøîîãäîõ áîëæýý.  Ýìýãòýé÷¿¿ä õ¿¿õä¿¿äèéã îðîëöóóëñàí òºãñãºëã¿é ¿ðãýëæëýõ õàâ÷ëàãàä ºäºð á¿ð îëîí ìÿíãàí õ¿í àìü ýðñäýæ áàéëàà.  ªºð÷ëºëòººð ñýðãýí, óðàì õàéðëàñàí àãóó èõ èòãýë íàéäâàð íü öóñò õóóðàëòààð íîòëîãäæýý. Õàðèí õàâ÷ëàãààñ ¿ëäýãñýä ýëýãñýã Àëüïèéí íóðóó áîëîí ýíý äýëõèé äýýð áàéäàã íóóãäàæ áîëîõ òîäîðõîé áóñ ãàçðóóäûã îëæ îðîãíîõ áîëñîí. 
3. Ýíýõ¿¿ ãóðâàí øèíý áàéãóóëàãà íü Êàòîëèê ÷óóëãàíààñ ¿¿ññýí áóþó òóñãààðëàãäñàí áºãººä ò¿¿íèé õàìãèéí õîð õºíººë á¿õèé äàðààõ îëîí ãàæóóäëóóäûã ºâëºí àâñàí.  Ýäãýýð íü:
4. Ñóðãààë çààã÷ - ÷óóëãàíû óäèðäëàãà (æóðìàíä ¿ë òààðàõ)
5. Ýìõëýãäýí áàéãóóëàãäñàí ÷óóëãàí (÷óóëãàí áà Çàñàã òºðèéí íÿãò õîëáîî)
6. Íÿëõ õ¿¿õäèéí ÁÀÏÒÈÇÌ  
7. Óñ àñãàõ áà óñ öàöàæ áàïòèçì õèéõ
8. Áàïòèçìûí äàõèí øèíý÷ëýë (õýðýâ òýäíèé ò¿¿õ÷èä çºâ òîäîðõîéëñîí áîë äîð õàÿæ òýäíèé çàðèì íü èéì áàéæýý)
9. Áóñäûã õÿõàæ õàâ÷èõ (íààä çàõ íü õýäýí çóóíû òóðø ¿ðãýëæèëñýí)
10. Òºðèéí ýìõëýí áàéãóóëñàí ýäãýýð ÷óóëãàíóóä íü ýõëýýä á¿ãä áèå áèåíýý õàâ÷èí õÿõàæ ýõýëñýí áà õàðèí ÌÝ-èé 1555 îíä Àóãñáóðãò áîëñîí çºâëºëãººíººð ýíõèéã ýðõýìëñýíèé õ¿÷èíä “Àóãñáóðãèéí Ýíõèéí òóíõàã” õýìýýõ ç¿éë ãàð÷, íýã òàëààñ “Êàòîëèêóóä”, íºãºº òàëààñ “Ëóòåðàí÷óóä” îðîëöîí ººð õîîðîíäîî áèå áèåíýý õàâ÷èí õÿõàõã¿é áàéõ ãýðýýíä ãàðûí ¿ñýã çóðæ, áèäíèéã òààâààð íü îðõè, áèä ÷ áàñ òà íàðûã òààâààð ÷èíü îðõèõ áîëíî ãýæ òîõèðîëöñîí áàéíà.  Ó÷èð íü Êàòîëèêóóä Ëóòåðàí÷óóäòàé òýìöýëäýíý ãýäýã íü Ãåðìàí÷óóäòàé òýìöýëäýíý ãýñýí ¿ã áºãººä Ëóòåðàí÷óóä Êàòîëèêóóäòàé òýìöýëäýõ áóþó õàâ÷èí õÿõíà ãýäýã íü Êàòîëèê çîíõèëñîí á¿õ óëñ îðíóóäòàé òýìöýëäýíý ãýñýí ¿ã àæýý. 

“ÖÓÑÀÍ ÇÀÌÍÀË”

1. Õàâ÷ëàãà õÿõàëòóóä íü òýãýýä çîãñ÷èõîîã¿é.  ¯çýí ÿäàãäàã÷ Àíà-Áàïòèñòóóä (ºíººäºð Áàïòèñòóóä õýìýýí íýðëýãäýã÷èä) íü óðüä ºìíºõ á¿õ õàâ÷ëàãóóä áîëîí òàð÷ëàí çîâñîí ¿õýëä òàâèí ñàÿóëàà ºðòºí ¿õñýí àéäàñ òºð¿¿ëýì áàðèìòóóäûã ¿ë õàðãàëçàí ìàø îëíîîðîî îðøèí òîãòíîñîîð áàéñàí. Ýíý ¿åä Åâðîï äàÿàð 30 ìèëü óðò ¿ðãýëæèëñýí ãàíöõàí ãîë çàì áàéñàí áºãººä óã çàìûí äàãóó õýäýí ôèéò òóòàìä ¿ç¿¿ðèéí øîâõîëæ õóðöàëñàí øîíãóóä áàéäàã áàéâ. Øîí á¿ðèéí îðîéä òàð÷èëàí çîâñîí Àíà-Áàïòèñò õ¿ì¿¿ñèéí öóñ áîëñîí òîëãîéã ºëãºñºí áàéäàã áàéæýý. Õ¿ì¿¿íèé ñàíààíä áàãòàìã¿é ¿íýõýýðèéí àéìøèãòàé ä¿ð çóðàã! Ãýâ÷ ãàðöààã¿é áîäèò ò¿¿õýíä áè÷èãäñýí äàãóó, ººðñäèé㺺 íîìõîí õ¿ëöýíã¿é Åñ¿ñ Õðèñòèéí ¿íýí÷ äàãàëäàã÷èä õýìýýí íýðëýäýã õ¿ì¿¿ñ ¿¿íèéã ¿éëäæýý.
2. Áèáëè áîë õ¿íèé àìüäðàë áà èòãýëèéí öîðûí ãàíö óäèðäëàãà, ÷èãëýë ìºí áîëîõûã Êàòîëèêóóä ¿ë îéøîîäîã ãýäãèéã áè ñàíóóëúÿ.  Òýä Áèáëèéã èíãýæ ¿çýõ íü ¿íýõýýð áóðóó ç¿éë áèø, õàðèí ¿¿íòýé ÿã àäèëõàí ç¿éë¿¿ä áîë “Ýöýã ºâãºäèéí ìààíü áè÷âýð¿¿ä” áîëîí ìºí Êàòîëèê ÷óóëãàíû ãàðãàñàí çàðëèã òîãòîîë áóþó Ãýãýýí Ïàïûí òóíõàãëàëóóä þì ãýæ ¿çäýã àæýý.  

¯¿íèé óëìààñ Êàòîëèê áîëîí Ïðîòåñòàíò áóþó ìºí Êàòîëèê áîëîí Áàïòèñòóóäûí õîîðîíä øààðäëàãà õàíãàñàí òîõèðîëöîî õýçýý ÷ áîëæ ÷àäààã¿é áºãººä ýöñèéí çºâøèëöëèéí ¿íäñèéã òàâèõ ÿìàð ÷ áîëîìæã¿é áîëñîí.  Êàòîëèêóóäûí õàíäëàãûã áàãà áîëîâ÷ çºâ ãýæ ¿çýõ ÿìàð ÷ ç¿éë Áèáëèä áàéäàãã¿é.

1. Áàïòèçìûã õýðõýí õèéæ ã¿éöýòãýõ áîëîí õèéõ àðãà çàìä çîðèóëñàí ýöñèéí ýðõ ìýäýëòýé õîëáîîòîé íýãýí àñóóäëûã æèøýý áîëãîí àâüÿ.  Áèáëè Áàïòèçìûí òàëààð ÿìàð ÷ ýðãýëçýýã¿é çààäàã áºãººä áàïòèçì õèéõ áîë ¿¿íèé öîðûí ãàíö àðãà çàì ìºí ãýæ òýä ¿çäýã.  Õàðèí òýäíèé ÿìàð ÷ ãàæóóäàëã¿é ÷óóëãàíä íü áàïòèçì õèéõ àðãûã áàïòèçìààñ óñ öàöàõ õ¿ðòýë ººð÷ëºõ òºãñ ýðõ ìýäýë áàéäàã áà áóñäàä, íýãýíä íü ÷ èéì ýðõ áóþó ýðõ ìýäýë áàéõã¿é, õàðèí àëäàà ìàäàãã¿é ïàïàëûí ýðõ ìýäýë áàéäàã ãýæ ¿çäýã àæýý. 
2. Áè ýäãýýð èëòãýë¿¿ääýý ìàø öººõºí ç¿éëýýñ èø òàòñàíûã òà àíçààð÷, ãàéõàæ áîëîõ þì.  Áè çóðãààí öàãèéí äîòîð ýíýõ¿¿ èòãýë ¿íýìøèëòýé õîëáîîòîé 2000 îð÷èì æèëèéí ò¿¿õýýñ õàìãèéí ãîë ç¿éë¿¿äèéã õ¿ì¿¿ñò õýëæ ºãºõèéí òóëä ìàø õýö¿¿ ç¿éëèéã ÷àðìàéí õèéõèéã õè÷ýýæ áàéíà. 
3. Îäîî ÿã ýíä ýíýõ¿¿ àéìøèãò çóóíóóäûí Áèáëèòýé õîëáîîòîé çàðèì ¿íýí áàðèìòóóä ðóó àíõààðëàà õàíäóóëàõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà.   Ãýõäýý òýð ¿åä Áèáëè õýâëýëòýíä îðîîã¿é áàéñàí áºãººä õýðýâ õýâëýõ ç¿éëèéã çîõèîí á¿òýý÷èõñýí áàéñàí áîë òóõàéí õýâëýõ ç¿éëèéã õýâëýõ öààñ áàéãààã¿é ãýäãèéã ñàíààðàé.  Ìºí ¿¿íèéã áè÷èõ öààñ ÷ áàñ áàéãààã¿é.  Áèáëèéã áè÷èõ õýðýãñëýë¿¿ä íü åð人 ë ïàð÷ìåíò áóþó õîíü ÿìààíû èëýã áîëîí ïàïèðóñ (áóþó íýãýí òºðëèéí ìîäíû 纺ëºí ýäýýð õèéñýí ç¿éë) çýðýã áàéâ.  Èéìýýñ Áèáëèéí íýã íîì ë ãýõýä ìàø èõ í¿ñýð ç¿éë áîëäîã áàéñàí áà ¿¿íèéã ºíººäðèéí áèäíèé õýðýãëýäýã ¿çãýýð áèø õàðèí õóðö ¿ç¿¿ð á¿õèé ÿìàð íýãýí òºðëèéí ç¿éë àøèãëàí ãàðààð áè÷äýã áàéñàí ó÷ðààñ íýã õ¿í ºðãºæ äààõààðã¿é àñàð òîì ç¿éë áîëäîã áàéæýý.  Òýð ¿åä á¿õ äýëõèé äàÿàð åð人 ë ãó÷ààñ èë¿¿ã¿é á¿òýí Áèáëè áàéñàí áàéíà.  Õàðèí Ìàòàé, Ìààðõ, Ëóóõ, Èîãàí ýñâýë ¯éë ÿâäàë ýñâýë çàðèì çàõèäëóóä áîëîí ¯çýãäýë, ìºí Õóó÷èí Ãýðýýíèé çàðèì íýã íîìûã áàãòààñàí Áèáëèéí îëîí ñàëàíãèä õýñã¿¿ä áóþó íîìóóä áàéäàã áàéæýý.  Ìèíèé áîäëîîð äýëõèéí ò¿¿õýíä áîëñîí á¿õ îíöãîé ãàéõàìøãóóäûí íýã áîë Åðòºíöèéí Ýçýíèé õ¿ì¿¿ñ Õðèñòýä èòãýã÷èäòýé õîëáîîòîé õàìãèéí ÷óõàë ç¿éë¿¿ä äýýð íýã èòãýë, íýãäìýë ñàíààòàé áàéñàí ÿâäàë þì.  Ìýäýýæ õýðýã, Åðòºíöèéí Ýçýí ë ¿¿íèéã øèéäâýðëýñýí ãýäýã íü îéëãîìæòîé.  Îäîî á¿ãä áîëîí ãàíöààðàà, Áèáëèéí á¿ðýí õóóëáàðóóä íýã á¿ð÷ëýí áèäíèé òºðºëõ ýõ õýë äýýð á¿òíýýðýý áàéæ áàéãàà íü ÿàõ àðãàã¿é ãàéõàìøèãòàé õýðýã ìºí áèëýý. 
4. Áèáëèòýé õîëáîîòîé ººð íýãýí ÷óõàë áàðèìò äýýð áèä ìàø íóõàöòàé áºãººä îíöãîéëîí àíõààðëàà õàíäóóëàõ íü ç¿éòýé.  Áèä ýíý òàëààð ¿¿íòýé õîëáîîòîé óðüä ºìíºõ èëòãýëýýðýý àëü õýäèéí òîâ÷õîí äóðäñàí áà õàðèí óõààëãààð äàõèí àâ÷ ¿çýõ íü ìàø ÷óõàë õýðýã áîëíî.  Ýíý íü ÌÝ-èé 1229 îíä Òîóëîóñûí çºâëºãººíººð Êàòîëèêóóäûí àâñàí àðãà õýìæýý áºãººä òýä ýíý ¿åä “Ëàéìåí” ãýäýã ººðñäèéí õ¿ì¿¿ñèéí èõýíõýýñ Åðòºíöèéí Ýçýíèé ¿ã áîëîõ Áèáëèéã áàðèìòëàõààñ òàòãàëçàõ àðãà õýìæýý àâñàí.  çàðëàí õèéëãýñýí çºâëºë㺺íèé ¿åýð òýäíèé õ¿ì¿¿ñ áóþó ººðñäèéíõ íü ¿íäñýí ãèø¿¿äýýñ Åðòºíöèéí Ýçýíèé ¯Ã Áèáëèéã õýðýãëýõèéã õîðèãëîõ øèéäâýð ãàðãàõ ¿åäýý Êàòîëèêóóäûí àâñàí àðãà õýìæýý þì.  Áè ýíä åð人 ë òýäíèé àãóó èõ Ǻâëºëãººíººðºº õýëñýí ç¿éëèéã íü õýëæ ºã÷ áàéíà.  Õàðèí ñàÿõàí íýãýí Êàòîëèê õ¿í íàäàä: “¯¿íèéã õèéñýí áèäíèé çîðèëãî áîë åð人 ë òýäíèéã ñàíààíûõàà çîðãîîð òàéëáàð õèéõýýñ íü õàìãààëàõàä îðøèæ áàéñàí” ãýæ õýëæ áèëýý.  Òýãâýë Åðòºíöèéí Ýçýí õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí íîì áè÷÷èõýýä, äàðàà íü ò¿¿íèéãýý óíøóóëàõ õ¿ñýëã¿é áîëíî ãýäýã íü ãàéõàõ ç¿éë áèø ãýæ ¿¿.  Ãýâ÷, ýíý íîìîíä õýëñýí äàãóó, õîæèì áîëîõ ø¿¿ëòèéí òýð ºäºð õ¿ì¿¿ñ ýíý íîìîíä çààñàí ñóðãààëóóäûí äàãóó áóðóóòãàãäàõ íü çàéëøã¿é. “Ñóðãààëóóäûã ñóäàë; ó÷èð íü òà íàð ¿¿íýýñ òýäíýýñ ìºíõèéí àìüäðàëòàé áîëíî ãýæ áîääîã.  ̺í òýä áîë ìèíèé ãýð÷ þì.” ãýæ ýíý íîìîíä õýëñýí íü ãàéõàõ ç¿éë áèøýý.  Èéìýýñ Êàòîëèêóóä ººð äýýðýý ÿìàð àéìøèãòàé ¿¿ðýã õàðèóöëàãà òîõîî âý!