ĪЪ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË

ÌÝ-èé 17, 18, 19-ð çóóí

  1. Ýíý èëòãýë àðâàí äîëäóãààð çóóíû ýõýí ¿åýñ (ÌÝ-èé 1601 îí) ýõýëíý.  Áèä Õðèñòýä èòãýã÷äèéí ÷óõàë ò¿¿õèéã íýëýýä ÿàðóó ¿çñýí áºãººä èíãýæ ÿàðàõ çàéëøã¿é øààðäëàãà áèäýíä áàéñàí. 
  2. Ýíýõ¿¿ ãóðâàí çóóí íü á¿õýëäýý øèíý íýãýí óðñãàëûí ¿¿ñëýýð ýõýëäýã.  Çàðèì ò¿¿õ÷èä Êîíãðåãýéøíàëèñò ÷óóëãàí (ýõëýýä “Òóñãààð Òîãòíîãñîä” õýìýýí íýðëýãäýãñýä) íü àíõ 1602 îíä áàéãóóëàãäñàí ãýæ ¿çäýãèéã õýëýõ íü çºâ þì.  Ãýâ÷, Øâàôô-Õýðçîãã òýäíèé ò¿¿õèéí íýâòýðõèé òîëüä, óã ÷óóëãàíûã àëü ýðò àðâàí çóðãààäóãààð çóóíû ¿åä áóþó Ëóòåðàí áîëîí Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàíóóäòàé îéðîëöîî ¿åä ¿¿ñýí áàéãóóëàãäñàí ãýæ áè÷ñýí áàéäàã.  Õ¿ì¿¿ñ Êàòîëèê ÷óóëãàíààñ îëíîîðîî ãàðàõ áîëñîí àãóó èõ ººð÷ëºëòèéí äàâàëãàà íü Ëóòåð áà Êàëâèí íàðààð óäèðäóóëñàí ººð÷ëºëòººð öàð õ¿ðýý íü çîãñîîã¿é.  Òýä áàñ ñóðãààë çààã÷èéí íî¸ðõîë, ÷óóëãàíû òàëààðõ çàñãèéí ãàçðûí ñàíààíààñ òàòãàëçàí, ºíãºðñºí àðâàí òàâàí çóóíû òóðø Êîíñòàíòèíû øàòàëñàí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîíä îðîõîîñ òàòãàëçàãñäûí àäèë Øèíý Ãýðýýíèé àðä÷èëñàí ¿çýëä ýðãýí îðîõîîð øèéäæýý. 
  3. Ýíýõ¿¿ îíöãîé ººð÷ëºëòèéã õèéõèéí òóëä ýíý øèíý áàéãóóëëàãûí õèéñýí øèéäìýã òýìöýë (ºðñºë人í) íü óã áàéãóóëëàãàä á¿õýëä íü Êàòîëèê, Ëóòåðàí, Ïðåñáóòåðàí, Àíãëèéí ÷óóëãàí áîëîí ¿¿ñãýí áàéãóóëàãäñàí áóñàä á¿õ ÷óóëãàíóóäààñ ãàøóóí õàâ÷ëàãûã àâ÷èðñàí.  Ãýñýí õýäèé ÷, ýíý ÷óóëãàí íü Êàòîëèêèéí áèé áîëãîñîí íÿëõ õ¿¿õäýä áàïòèçì õèéõ, óñ àñãàõ áîëîí óñ öàöàæ áàïòèçì õèéõ çýðýã îëîí ãàæóóäëóóäûã àâ÷ ¿ëäñýí áºãººä õîæèì ÷óóëãàí áà óëñûí ñàíààã àñàð èõýýð àøèãëàí, õýðýãæ¿¿ëýõ áîëæýý.  ̺í òýä Àìåðèê ðóó ä¿ðâýí ãàðñíûõàà äàðàà ººðñ人 ìàø ãàøóóíààð õàâ÷èí õÿõàã÷èä áîëöãîîñîí. 
  4. “Òóñãààð òîãòíîãñîä” áóþó ºíººãèéí “Êîíãðåãýéøíàëèñò” õýìýýõ íýð íü óã ÷óóëãàíû óäèðäëàãûí àðãà áàðèëòàé óÿëäàí ¿¿ññýí áàéíà.  Øâàôô-Õýðçîããèéí ò¿¿õèéí íýâòýðõèé òîëüä, Àíãëèéí Êîíãðåãýéøíàëèñò ÷óóëãàíû òàëààðõ äîð äóðäñàí õýä õýäýí ÿëãààòàé çàð÷ìóóäûã õýëæ ºã÷ýý.  ¯¿íä:
  5. Ǻâõºí Åñ¿ñ Õðèñò ë ýíý ÷óóëãàíû òýðã¿¿í áºãººä çºâõºí Åðòºíöèéí Ýçýíèé ¿ã òýäíèé äàãàí áàðèìòëàõ õóóëèéí íîì ìºí. 
  6. Ýíýõ¿¿ èë òîä õàðàãäàõóéö ÷óóëãàíóóä íü Åðòºíöèéí Ýçýíèé õ¿ñëèéã äàãàã÷ õ¿ì¿¿ñýýñ á¿ðäýæ, öýâýð èòãýëèéíõýý ¿íäñýí äýýð õ¿í òºðºëõòíººñ õîë õºíäèé áàéæ, òýäíèé ãýìò àìüäðàëòàé íýãäýí íèéëæ õóòãàëäàõã¿é áàéõ.
  7. Ýäãýýð òóñãààðëàãäìàë ÷óóëãàíóóä íü àëáàí òóøààëòíóóäàà ñîíãîõ áîëîí ñàõèëãà õàðèóöëàãàòàé õîëáîîòîé àñóóäëûí òàëààð áèå äààí õýëýëöýõ á¿ðýí ýðõòýé.
  8. Òýäíèé äîòîîä óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëòûã àâ÷ ¿çâýë ÷óóëãàí íýã á¿ð íü áóñàä ÷óóëãàíóóäààñàà õàðààò áóñ, òóñãààð áºãººä óëñûí õÿíàëòàíä áèåý äààñàí òýíöâýðò áàéäàëä áàéíà.
  9. Ýäãýýð íü Êàòîëèñèçì, Ëóòåðàíèçì, Ïðåñáóòåðàíèçì áîëîí Àíãëèéí ÷óóëãàíû çàð÷ìóóäààñ õèð èõ ÿëãààòàé áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà.   Ýäãýýð íü ìºí ºíººäðèéí áîëîí ºíãºðñºí ¿å¿äýä àìüäàð÷ áàéñàí Áàïòèñòóóä áà Õðèñò áîëîí ò¿¿íèé òºëººëºã÷äèéí çààñàí ýõ ñóðãààëóóäòàé õèð çýðýã îéðîëöîî áîëîõ íü áàñ õàðàãääàã.
  10. 1611 îíä Áèáëèéí Æåéìñ Õààíû îð÷óóëãà ãàð÷ýý.  Áèáëè óðüä ºìíº íü õ¿ì¿¿ñò èéì èõ õýìæýýãýýð õýçýý ÷ õ¿ð÷ áàéñàíã¿é.  Åðòºíöèéí Ýçýíèé ¿ãèéã ãîëëîí òàðààõ áîëñîí ¿åèéí ýõëýëýýñ ýõëýí Ïàïàëûí õ¿÷ õóðäàí áóóð÷, “øàøíû ýðõ ÷ºëºº”-íèé òóõàé ñàíààíû ýõëýë òàâèãäñàí. 
  11. 1648 îíä “Âåñòôàëèàãèéí Ýíõòàéâàí” ãýã÷ ãàð÷, õàìãèéí òîì óðñãàëóóä áîëîõ Êàòîëèê, Ëóòåðàí áîëîí Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàíóóäûí õîîðîíä ãóðâàëñàí ýíõèéí ãýðýý áàéãóóëàãäàâ.  Ýíý ãýðýýíä òýä áèå áèåíýý õÿõàí õàâ÷èõã¿é áàéõ òàëààð òóíõàãëàñàí áºãººä ýíý íü áóñàä ç¿éë¿¿ä äóíäàà óã ãýðýýíýýñ áîëæ áèé áîëñîí ãîë ¿ð ä¿í íü áàéñàí.  Ýäãýýð ÷óóëãàíóóäûí õîîðîíäûí õàâ÷ëàãà ãýäýã íü òýäíèé àð òàëä áàéãàà çàñãèéí ãàçðóóäûí õîîðîíä äàéí äýãäýíý ãýñýí ¿ã þì.  Ãýñýí õýäèé ÷, áóñàä á¿õ Õðèñòýä èòãýã÷èä, òýð òóñìàà Àíà-Áàïòèñòóóä ÿã àäèëõàí õàòóó øèð¿¿í õàíäëàãà, áàéíãûí õÿõàëò õàâ÷ëàãûã òýäíýýñ ¿ðãýëæë¿¿ëýí õ¿ðòñýýð áàéñàí.
  12. Àðâàí äîëäóãààð çóóíä á¿õýëäýý Âàëäåíñóóä, Àíà-Áàïòèñòóóä áà Áàïòèñòóóä (òýð ¿åä çàðèì ãàçàð Àíà ãýäãèéí îðõèñîí áàéñàí) íü ¿ðãýëæèéí õàòóó øèð¿¿í õÿõàëò õàâ÷ëàãûã Àíãëèä Æîí Áóíÿí áîëîí áóñàä îëîí õ¿ì¿¿ñèéí øàëãàãäñàí ñîðèëòóóä øèã ç¿éëèéã Àíãëèéí ÷óóëãàíààñ, Ãåðìàíä Ëóòåðàíóóäààñ, Øîòëàíäàä Øîòëàíäûí (áóþó Ïðåñáóòåðàí) ÷óóëãàíààñ, Èòàëè, Ôðàíö çýðýã ïàïûí ýðõ ìýäýë íî¸ðõñîí áóñàä ãàçðóóäàä Êàòîëèêèéí õ¿÷ýýñ õ¿ðòäýã áàéæýý.  Ýíý ¿åä óëñûí ÷óóëãàíóóä áà òýäíèé àëü íýãýíòýé íü ñàíàë íèéëäýãã¿é ÿìàð ÷ ÷óóëãàíóóäàä õààíà ÷ àìàð òàéâàí áàéäàë áàéãààã¿é. 
  13. Àëü ýðò äºðºâä¿ãýýð çóóíààñ ýõòýé øàòàëñàí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîíä îðîõîîñ òàòãàëçàã÷èä, áàïòèçì õèéëãýñýí áóþó íÿëõ õ¿¿õýä áàéõäàà áàïòèçì õèéëãý÷èõñýí õ¿ì¿¿ñèéã õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçàãñàä, Áàïòèçìíû øèíý÷ëýëò õýìýýõ ñóðãààë äàãàãñäûã õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçàã÷èä, áîëîí øàòàëñàí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîã õ¿ëýýí çºâøººðäºã ÷óóëãàíóóäààñ èðñýí õ¿ì¿¿ñò äàõèí áàïòèçì õèéõ øààðäëàãà òàâüäàã áàéñàí õ¿ì¿¿ñèéã “Àíà-Áàïòèñòóóä” ãýæ íýðëýäýã áàéñàí íü ò¿¿õèéí áàòòàé ýõ ñóðâàëæ äýýð ¿íäýñëýãäñýí ¿íýõýýðèéí ãàéõàìøèãòàé áîäèò ¿íýí þì.  Òýä ººð ÿìàð íýðòýé áàéõààñàà ¿ë õàìààðàí ¿ðãýëæ “Àíà-Áàïòèñòóóä”-òàé õàìààòàé áàéñàí.  16-ð çóóíû ýõýýð “Àíà” ãýäýã ¿ã íü îðõèãäîí, åð人 ë “Áàïòèñò” õýìýýí òîâ÷õîí íýðëýãäýõ áîëñîí áºãººä áóñàä íýðñ ÷ ìºí àäèë ¿ã¿é áîëæýý.  Õýðýâ Æîí Áóíÿí àðàé ýðòõýí ¿åä àìüäàð÷ áàéñàí áîë ò¿¿íèé äàãàëäàã÷äûã “Áóíÿí÷óóä” þìóó ýñâýë “Àíà-Áàïòèñòóóä” õýìýýí íýðëýãäýõ áàéñàí.  Òýä ìàãàäã¿é ò¿¿íýýñ ºìíº àìüäàð÷ áàéñàí õ¿ì¿¿ñèéí íýã àäèë ýíý õî¸ð íýðýýð õî¸óëàíãààð íü íýðëýãäýæ áàéñàí áàéæ ÷ áîëîõ þì. 
  14. “Áàïòèñò” ãýäýã íýð áîë “õî÷” áºãººä äàéñíóóäààð íü òýäýíä ºãºãäñºí íýð þì. äàéñíóóä íü òýäýíä ºã÷ýý ( Õàðèí òýð Èîãàíû òàëààð “Áàïòèñò” ãýõäýý àâðàã÷ûí ò¿¿íä ºãñºí ýíý íýð íü çºâ øèíæ ÷àíàðòàé ãýæ ¿çýõã¿é áîë.) Åñ¿ñ Æîãàíûã “Áàïòèñò” ãýæ íýðëýõ ¿åäýý òýäýíä Àâðàã÷ íü ººðºº ýíý íýðèéã ºãñºí ãýæ ¿çýõã¿é ë áîë).  Ýíý ºäðèéã õ¿ðòýë Áàïòèñòóóäûí ÿìàð ÷ á¿ëýã ýíý íýðèéã àëáàí ¸ñîîð õ¿ëýýí çºâøººð÷ ººðñäèéíõ áîëãîí ñîíãîæ àâ÷ áàéãààã¿é.  Ãýñýí õýäèé ÷, ýíý íýðèéã òýð õýâýýð íü ¿ëäýýæ, ººð÷èëæ òàòãàëçàëã¿é õ¿ëýýí àâ÷, áàõàðõàëòàéãààð íýðëýãäýõ áîëîìæòîé áîëæýý.  Ýíý áîë ÿã òîõèðñîí íýð áàéâ.  Ýíý íü îäîîãèéí Áàïòèñòóóäûí äàãàí ìºðäºæ áàéãàà ñóðãààëûã àíõ çààñàí Õðèñòýä èòãýã÷ ºâºã äýýäñèéíõ íü ÿëãàãäàõ íýð áàéñàí.
  15. Îäîî áè Øâàôô-Õåðçîããèéí ò¿¿õèéí íýâòýðõèé òîëèíû “Åâðîï äàõü Áàïòèñòóóäûí Ò¿¿õ” íîìûí 1-ð áîòü, 210–ð õóóäñàíä áóé íýãýí ãàéõàëòàé õýñãèéã èø òàòúÿ:  “Áàïòèñòóóä íü Øâåéöàðüò àíõ 1523 îíû ¿åä ãàð÷ èðñýí áºãººä òýäíèéã Çâèíãëå áîëîí Ðîìàíèñòóóä õàâ÷èí õÿõäàã áàéëàà.  Òýä 1525-30 îíû õîîðîíä ªìíºä Ãåðìàí, Òèðîë áîëîí Ãåðìàíû äóíä õýñãýýð íèëýýä òîì ÷óóëãàíóóä ¿¿ñãýí áèé áîëãîñíîîð èë ãàð÷ èðýõ áîëæýý.  Ýäãýýð ãàçðóóä äàõü õàâ÷ëàãà õÿõàëò íü òýäíèé àìüäðàëûã ìàø õýö¿¿ áîëãîæ áàéñàí.

(Æè÷–ýíý á¿õýí áîë Ëóòåðàí, Åïèñêîïàë, Ïðåñáóòåðàí çýðýã Ïðîòåñòàíò ÷óóëãàíóóä ¿íäýñëýãäýõýýñ ºìíº áîëñîí ç¿éë þì.)

Èø òàòñàí ç¿éëýý öààø ¿ðãýëæë¿¿ëüå.  “Ìîðàâèà àãóó èõ ýðõ ÷ºëººíèé ºëãèé íóòãèéã àìëàñàí ó÷èð îëîí Áàïòèñòóóä òèéø í¿¿æýý.  Ãýâ÷ òýä òýíä çºâõºí íàéäâàðàà ìýõë¿¿ëñýí ç¿éëòýé ë òóëãàð÷ýý.  Òýä 1534 îíîîñ õîéø Õîéä Ãåðìàí, Ãîëëàíä Áåëüãè áîëîí Âàëëîîíû íóòàã äýâñãýðò îëíîîðîî áàéõ áîëñîí áàéíà.  Òýä õýäèéãýýð Àëâàãèéí çàõèðãààí äîð áàéñàí áîëîâ÷ óëàì èõ ºññºí áºãººä òóõàéí ¿åèéí æèæèã áóóðàé óëñóóäàä Õðèñòèéí ñàéõàí ìýäýýã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ àæëûã ºðí¿¿ëýõ òàëààð ìàø ãàéõàëòàé ÷àðìàéæ áàéñàí.  (Æè÷: – “Õðèñòèéí òóõàé Ñàéí Ìýäýýã Ò¿ãýýí Äýëãýð¿¿ëýõ ×àðìàéëò”.  Çàðèì õ¿ì¿¿ñ “¯ë Íÿöàãñàä” áîë ýðòíèé Áàïòèñòóóä õýìýýí õýëñýí áàéäàã.)

Ýäãýýð Áàïòèñòóóä õààíààñ ãàð÷ èðñýí áý?  Òýä “ªºð÷ëºëò”-èéí ¿åä Êàòîëèê ÷óóëãàíààñ ñàëàí ãàð÷ èðýýã¿é.  Òýä “ªºð÷ëºëò”-ººñ ºìíº ìàø òîì ÷óóëãàíóóäòàé áàéñàí. 

  1. Íèëýýä ñîíèðõîë òàòñàí àñóóäàë áîë ºíãºðñºí çóóíóóäàä Àíãëèä áèé áîëñîí øàøíû ººð÷ëºëò¿¿äèéí òàëààð àâ÷ ¿çýõ ÿâäàë þì.

Õðèñòèéí òóõàé ñàéí ìýäýýã Àíãëèä àíõ òºëººëºã÷èä õ¿ðãýñýí áºãººä ýíý íü äºðºâä¿ãýýð çóóíû ýõ õ¿ðòýë øàòàëñàí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîòîé áàéãóóëëàãóóä áèé áîëîõîîñ ºìíº áîëîí ¿¿íýýñ õîéø ÷ äàõèí íýã çóóíû òóðø ¿ðãýëæëýí àíõ áàéãóóëàãäñàí õýâýýðýý áàéñààð èðæýý.  Ýíýõ¿¿ ñàéí ìýäýý íü Êàòîëèê ÷óóëãàíä õóðäàöòàé õºãæèæ áàéñàí øàòàëñàí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîíû õ¿÷èí äîð îðñîí.  Èéíõ¿¿ 1534-1535 îíû õîîðîíä Õåíðè VIII–èéã õààí øèðýýíä ñóóæ áàéõ ¿åä ãàðñàí õàãàðàë õóâààãäëûã õ¿ðòýë Êàòîëèê íü óëñûí çîíõèëîõ øàøèí áàéñààð èðñýí áàéíà.  Äàðàà íü ýíý ÷óóëãàíûã Àíãëèéí ÷óóëãàí ãýæ íýðëýõ áîëæýý.  Õàðèí Àðâàí íàéìàí æèëèéí äàðàà áóþó 1553-1558 îíû õîîðîíä õàòàí õààí Ìàðèéã (“Öóñò Ìàðü”) õààí øèðýýíä ñóóõ ¿åä Àíãëè óëñ äàõèí Êàòîëèêèéí íºëººí äîð îðñîí áºãººä ýíý íü õàìãèéí èõ öóñ àñãàðóóëñàí òàâàí æèë áàéñàí.  ¯¿íèé äàðàà Àííå Áîëåèíèé îõèí, Ìàðèéí ýöýã íýãò ä¿¿ áîëîõ Ýëèçàáåò 1558 îíä õààí øèðýýíä ñóóâ.  Êàòîëèêóóä äàõèí ýðõ ìýäëýý àëäàí, Àíãëèéí ÷óóëãàí á¿õ ýðõ ìýäëèéã ãàðòàà àâ÷ýý. Èéíõ¿¿ ýíý áàéäàë íü Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàí ò¿ð çóóðûí ýðõ ìýäëèéã ãàðòàà àâàõ õ¿ðòýë áàðàã á¿òýí çóóíû òóðø ¿ðãýëæèëñýí áºãººä áîãèíî õóãàöààíä Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàí á¿õ ýðõ ìýäëèéã ãàðòàà àâñíààð óðüä íü Øîòëàíäûí Óëñûí ÷óóëãàí áîëñíû íýã àäèë òýð ¿åèéí Àíãëè Óëñûí ÷óóëãàí áîëñîí íü õàðàãääàã.  Ãýñýí õýäèé ÷, Îëèâýð Êðîìâýëëèéí ¿åèéí äàðàà, Àíãëèéí ÷óóëãàí ººðºº äàõèí ñýðãýñýí áºãººä ¿¿íýýñ öààø ¿ðãýëæèä îðøèí áàéõ çîõèîí áàéãóóëàãäñàí  Àíãëèéí ÷óóëãàí õýâýýðýý ¿ëäñýí. 

  1. Çóó ãàðóé æèëèéí õóãàöààíä ¿¿ñãýí áàéãóóëàãäñàí ÷óóëãàíóóäààñ èðäýã õàòóó øèð¿¿í õàâ÷ëàãóóä íü Àíãëè äàõü øàøíû àñóóäëóóäàä àëãóóð 纺ëðºõ õàíäëàãàòàé áîëñíûã îíöëîí òýìäýãëýå.
  2. Àíãëèéí ÷óóëãàí ¿¿ñýí  áèé áîëñíîîñ õîéø 154 æèëèéí äàðàà áóþó 1688 îíä õ¿ëýýí çºâøººðñºí àíõíû òîãòîîë ãàð÷ýý.  ¯¿ãýýð Àíãëè äàõü Êàòîëèê áà Þóíèòàðèàí õî¸ðîîñ áóñàä á¿õ óðñãàëóóäûí õ¿íäýòãýëèéí àñóóäàëä çºâøººðºë îëãîñîí áàéíà.
  3. Õ¿ëýýí çºâøººðñºí õî¸ð äàõü òîãòîîë 1778 îíä áóþó ýõíèéõýýñ õîéø 89 æèëèéí äàðàà ãàð÷ýý. Ýíý õóóëèàð Êàòîëèêèéã çºâøººðñºí áîëîâ÷, Þóíèòàðèàí÷óóäûã ìºí ë õàññàí áàéíà. 
  4. Õ¿ëýýí çºâøººðñºí ãóðàâ äàõü òîãòîîë 1813 îíä áóþó 2 äàõü õóóëèàñ äàðóé 35 æèëèéí äàðàà ãàðñàí áºãººä ¿¿íä Þóíèòàðèàí÷óóäûã õàìðóóëæýý.
  5. 1828-1829 îíä àëäàðò “Òóðøèëòûí Õóóëü” ãàðñàí áà ýíý õóóëü ãàðñíààð “¿çýë áîäëîîðîî çºð÷èëäºã÷äºä” (Àíãëèéí ÷óóëãàíû èòãýëòýé íýãääýãã¿é õ¿ì¿¿ñ) îëîí íèéòèéí àëáàí òóøààëä äýâøèõ òºäèéã¿é, Ïàðëàìåíòýä îðîõ áîëîìæ îëãîæýý. 
  6. 1836-37 áà 1844 îíóóäàä “Á¿ðòãýë” áà “Ãýðëýëò”-èéí òîãòîîëóóä ãàðñàí.  Ýäãýýð õî¸ð òîãòîîë íü “¯çýë áîäëîîðîî çºð÷èëäºã÷äºä”-èéí ã¿éöýòãýñýí áàïòèçì áà ãýð á¿ë áàòëàëòûã õóóëü ¸ñíû áîëãîñîí. 
  7. 1854 îíä “ªºð÷ëºõ õóóëèéí òºñºë” ãàðñíààð ¿çýë áîäëûí çºð÷èëòýé îþóòíóóäàä Îêñôîðä áîëîí Êýìáðèæèéí Èõ ñóðãóóëüä îðîõ ¿¿ä õààëãûã íýýæ ºãñºí áàéíà.  Ýíý ¿åèéã õ¿ðòýë “¿çýë áîäëîîðîî çºð÷èëäºã÷èä”-èéí õ¿¿õä¿¿ä ýäãýýð èõ ñóðãóóëèóäàä îðæ ÷àääàãã¿é áàéæýý. 
  8. Èéíõ¿¿ Àíãëè äàõü ¿éë àæèëëàãààíû ºðíºë íü “Øàøíû ýðõ ÷ºëºº” ð¿¿ ÷èãëýõ áîëñîí.  Õàðèí ¿¿ñãýí áàéãóóëàãäñàí óëñûí ÷óóëãàí áîëîí òèéì ÷óóëãàíóóä áèé áîëñîí àëèâàà ãàçàð áà óëñ îðîíä æèíõýíý øàøíû ýðõ ÷ºëºº õýçýý ÷ áèé áîëîõ áîëîìæã¿é áàéñàí ãýäãèéã õýëýõ íü áàðàã çºâ áàéõ.  Ñàéíäàà ë ýíý íü çºâøººðºë òºäèé ç¿éë áàéõ áºãººä øàøíû æèíõýíý ýðõ ÷ºëººíººñ õîë áàéñàí íü òîäîðõîé þì.  ßìàð ÷ óëñàä øàøíû íýã óðñãàëûã áóñàä óðñãàëóóäààñ íü èë¿¿ä ¿çýæ, çàñàã òºð íü äýìæèí òýòãýâýë, ýíýõ¿¿ òàë çàñàæ, íýãèéí äýâýðãýí äýìæñýí áàéäàë íü áóñäûãàà ¿ë òîîìñîðëîõîä õ¿ðãýõ áºãººä øàøíû æèíõýíý ýðõ ÷ºëºº áîëîí òýíöâýðòýé áàéäëûã áîëîìæã¿é áîëãîí, õààõàä õ¿ðãýäýã. 
  9. Àðâàí íàéìäóãààð çóóíû íèëýýä ýõýýð Àíãëèä äýëõèé äýýð ¿ë àðèëàõ, ã¿íçãèé ñýòãýãäýë ¿ëäýýõ õóâü îíîîãäñîí ãóðâàí õºâã¿¿í òºðæýý.  Òýä áîë Æîí Âåñëèé, ×àðëüç Âåñëèé áîëîí Æîðæ Âèòôèëä íàð þì.  Æîí áà ×àðëüç Âåñëèé íàð õî¸óëàà Åïâîðçä (¿¿íýýñ Åïâîðçèéí õîëáîî õýìýýõ íýðèéí ñàíàà ãàð÷ èðñýí), Æîí íü 1703 îíû 6 ñàðûí 28-íä, ×àðëüç íü 1708 îíû 3 ñàðûí 29-íä òóñ òóñ òºðæýý.  Õàðèí Æîðæ Âèòôèëä 1714 îíû 12 ñàðûí 27-íä Ãëîóöýñòýð õîòîä òºðñºí áàéíà.  Òýäíèé àìüäðàëûí ò¿¿õèéí òóõàé ýíä ºã¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áîëîâ÷ òýäíèé òàëààð ºã¿¿ëýõ íü ¿íý öýíòýé áºãººä äàðàà äàõèí ÿðèãäàõ áîëíî.  Òýä áîë Ìåòîäèçìèéí ýöã¿¿ä áóþó ¿íäýñëýã÷èä íü þì.  Òýä ãóðâóóëàà Àíãëèéí ÷óóëãàíû ãèø¿¿ä áàéñàí áºãººä öààøèä ÷óóëãàíû òýðã¿¿í áîëîõîîð ñóðàëöàæ áàéñàí áîëîâ÷, òýäíèé õýí íü ÷ æèíõýíý èòãýã÷ áàéãààã¿é àæýý (ýíý íü òóõàéí ¿åèéí Àíãëè ñàíâààðòíóóäûí äóíä òèéì ÷ ãàéõàõ ç¿éë áàéãààã¿é.  Ãýñýí õýäèé ÷, òóõàéí ¿åä èõýâ÷ëýí ýöýã ýõ÷¿¿ä íü õºâã¿¿äèéíõýý ÿìàð ÷èãëýëýýð ìýðãýæèë ýçýìøèõèéí çààí ñîíãîæ ºãäºã áàéñíûã ñàíààðàé).  Ãýâ÷, ýäãýýð õºâã¿¿ä õîæèì ººð÷ëºãäñºí áºãººä ýíý ººð÷ëºëò íü òýäíèé õóâüä æèíõýíý èòãýã÷ áîëñîí ãàéõàëòàé ººð÷ëºëò áàéñàí. 
  10. Òýä ¿íýíäýý ÿìàð íýãýí øèíý óðñãàëûã ¿íäýñëýã÷èä áîëîõûã ñàíààðõààã¿é íü èëò áàéëàà.  Õàðèí òýäíèé òóéëûí õ¿ñýë, õè÷ýýíã¿éëýí ýðìýëçýæ áàéñàí ç¿éë áîë Àíãëèéí ÷óóëãàíä ñ¿íñëýã öýâýð èòãýë áèøðýëòýé, æèíõýíý ººð÷ëºëòèéã õèéõ ÿâäàë áàéâ.  ¯¿íèéã òýä Àíãëè, Àìåðèêò õî¸óëàíä íü õèéõèéã õè÷ýýñýí.  Ãýâ÷, óäàëã¿é ÷óóëãàíûõ íü õààëãà òýäíèé ºìíº õààãäàæ, òýäíèé ýñðýã õàíäàõ áîëæýý.  Òýä ÷óóëãàíû öóãëààíàà èë íýýëòòýé, ýñâýë ãýðò áîëîí òýð òóñìàà Âèòôèëä íü ººð áóñàä óðñãàëóóäûí õóðëûí áàéðàíä ÷óóëãàíû öóãëààíàà õèéäýã áàéâ.  Âèòôèëäèéí óðàí ÿðóó ¿ã õàà ÿâñàí ãàçàð íü õ¿ì¿¿ñèéí àíõààðëûã ìàø èõ òàòäàã áàéñàí. 
  11. Ìåòîäèñò ÷óóëãàíû ¿íäýñëýí áàéãóóëàãäñàí òîäîðõîé öàã õóãàöààã íàðèéí òîäîðõîéëîõîä íèëýýä òºâºãòýé áàéäàã.  Ìýäýýæ õýðýã, Ìåòîäèçì áóþó àðãà áàðèëûí ¿çýë íü Ìåòîäèñò ÷óóëãàíààñàà ºìíº áèé áîëñîí ãýäýã íü ýðãýëçýýã¿é.  Æîí Âåñëèé, ×àðëüç Âåñëèé áîëîí Æîðæ Âèòôèëä íàð êîëëåæèýñ ãàðàõûíõàà ºìíº Ìåòîäèñòóóä õýìýýí íýðëýãääýã áàéñàí.  Òýäíèé áàéãóóëñàí àíõíû áàéãóóëëàãûã “Íèéãýìëýã” ãýæ íýðëýäýã áàéâ.  Òýäíèé æèë áîëãîí õèéäýã àíõíû áàãà õóðàë íü 1744 îíä Àíãëèä áîëæýý.  Ìåòîäèñò Åïèñêîïàë ÷óóëãàí íü Àìåðèêò àíõ 1784 îíä Áàëòèìîðèä àëáàí ¸ñîîð ¿¿ñãýí áàéãóóëàãäñàí.  Òýä ¿íýõýýð ãàéõàëòàé ºñ÷ õºãæèæ áàéëàà.  Õàðèí òýä Àíãëèéí ÷óóëãàí áóþó Åïèñêîïàë ÷óóëãàíààñ ñàëàí ãàðàõ ¿åäýý ººðñäèéí ýõ áîëîí ýìýã ýõ ÷óóëãàíóóäûí äàãàí ìºðääºã íèëýýä îëîí ãàæóóäëóóäûã ºâëºí àâ÷ýý.  Æèøýýëáýë, ÷óóëãàíû òýðã¿¿íèé óäèðäëàãà áóþó ñóðãààë íîìëîã÷ ÷óóëãàíû óäèðäëàãà áîëîõ ãýõ ìýò.  Ýíý àñóóäàë äýýð òýä äîòîîääîî íèëýýä çºð÷èë, õàãàðàëòàé áàéñàí áà ¿¿íýýñ ãàäíà ººð ç¿éë¿¿ä áàñ áàéñàí áîëîõ íü õàðàãääàã.  Íÿëõ õ¿¿õäýä áàïòèçì õèéõ áîëîí óñ öàöàæ áàïòèçì õèéõ ìýò ç¿éë¿¿ä áàéñàí õýäèé ÷, òýäíýýñ ºâëºí àâààã¿é íýãýí àãóó ç¿éë áîë òýäíèé èòãýë áèøðýëèéíõ íü æèíõýíý ìºí ÷àíàð áàéñàí. 
  12. 1788 îíû 12-ð ñàðûí 12-íä Èðëàíäûí Àíòðèóìä òºðñºí íýãýí õ¿¿ àìüäðàëûíõàà îí æèë¿¿äýä äýëõèéí çàðèì õýñýãò ¿éìýýí äýãäýýæ èòãýë áèøðýë á¿õèé õ¿ì¿¿ñèéã áèé áîëãîñíîîð íýãýí øèíý óðñãàëûã ¿íäýñëýã÷ áîëæýý.  Ýíý õ¿¿ áîë Àëåêñàíäð Êýìïáýëë þì.  Ò¿¿íèé ýöýã íü Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàíû óäèðäëàãà áàéâ.  Ýöýã Òîìàñ Êýìïáýëë íü 1807 îíä Àìåðèêò èðæýý.  Õàðèí õ¿¿ Àëåêñàíäð íü òýð ¿åä êîëëåæèä ñóð÷ áàéñàí áºãººä õîæèì íü Àìåðèêò èðñýí áàéíà.  Òýäíèé ¿çýë áîäîë ººð÷ëºãäñºí ó÷ðààñ Ïðåñáóòåðàí ÷óóëãàíûã îðõèí, “Õðèñòýä èòãýã÷äèéí Õîëáîî” õýìýýõ áèå äààñàí áàéãóóëëàãûã áàéãóóëñàí íü õîæìûí àëäàðò “Áðàø Ðàí ÷óóëãàí” áîëæýý.  1811 îíä òýä óñàíä ä¿ðýõ áàïòèçìûã õ¿ëýýí çºâøººðºõ áîëñíîîð íýãýí Áàïòèñò ñóðãààë çààã÷èéã ÿòãàí áàïòèçì õèéëãýæýý.  Õàðèí òýä ñàëàíãèä îéëãîëòòîé áàéñíû óëìààñ Áàïòèñò ÷óóëãàíóóäòàé íýãäýýã¿é.  Àëåêñàíäð áîëîí ò¿¿íèé ýöýã, ýõ íü á¿ãä áàïòèçì õèéëãýñýí áàéíà.  1813 îíä òýäíèé áèåý äààñàí ÷óóëãàí íü Óëààí ×óëóó Áàïòèñò Õîëáîîòîé íýãäýâ.  Ãýâ÷, àðâàí æèëèéí äàðàà, òýäíèé õîîðîíä ãàðñàí ìàðãààíààñ áîëæ óã õîëáîîã îðõèí, ººð íýã õîëáîîòîé íýãäæýý.  Õîîðîíäûí ìàðãààí íü ¿ðãýëæëýí ãàð÷ èðñýýð áàéñàí áà òýä ìºí ë óã õîëáîîã îðõèæýý.  Òýä áîë õýçýý ÷ Áàïòèñòóóä áàéãààã¿é ãýäãèéã õýëýõ íü òóéëûí øóäðàãà ç¿éë áºãººä ìèíèé ÷àäàõ ÷èíýýãýýðýý ñóäàëñàí ç¿éë¿¿äýä òèéì áàéñàí íü îãò õàðàãäààã¿é áºãººä òèéì áàéõûã õè÷ýýñýí òóõàé ÷ áàéäàãã¿é. 
  13. Õðèñòýä èòãýã÷äèéí ò¿¿õ áîëîí òýð òóñìàà Áàïòèñòóóäûí ò¿¿õòýé õîëáîîòîé ýäãýýð èëòãýë¿¿äýä Æîí Áóíÿíû òàëààð þó ÷ äóðäàëã¿é îðõèõ íü áàéæ áîëîìã¿é ç¿éë þì.  Çàðèì íýãýí õàðãàëçàí ¿çñýí ç¿éëýýñ õàðâàë Æîí Áóíÿí íü Àíãëèéí áîëîí ò¿¿ãýýð ÷ áàðàõã¿é äýëõèéí ò¿¿õýíä íýðýý ¿ëäýýñýí õàìãèéí àëäàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí íýã þì.  Áàïòèñò ñóðãààë çààã÷ Æîí Áóíÿí íü àðâàí õî¸ð æèëèéí òóðø Áýäôîðäûí øîðîíä õîðèãäîæ áàéõ õóãàöààíäàà ýíý äýëõèé äýýð Áèáëèéí äàðàà îðîõ õàìãèéí àëäàðòàé, íèëýýä ºðãºí òàðõñàí “Ïèëãðèìèéí óðàãøëàõ õºäºëãººí” õýìýýõ íîìûã áè÷ñýí.  Õðèñòýä èòãýã÷äèéí õàìãèéí àëäàðòàé á¿õ õàòóó øèð¿¿í õàâ÷ëàãóóäûí ñîíãîäîã æèøýý áîë Æîí Áóíÿí þì. 

̺í Æîí Áóíÿíû ñîõîð îõèí Ìàðè Áóíÿíû ò¿¿õ áîë íÿì ãàðèãèéí õè÷ýýëèéí íîìûí ñàí á¿ðò áàéâàë çîõèõ íîì þì.  Ýíý íîì îëîí æèëèéí òóðø õýâëýãäýýã¿é áàéñàí.  Îäîî õàðèí äàõèí õýâëýãäñýí ãýæ áè áîäîæ áàéíà.  ¯¿íèéã ÿìàð÷ ýðýãòýé, ýìýãòýé, õºâã¿¿ä ýñâýë îõèä óíøààä óéëàõã¿é áàéõûã áè óðèàëìààð áàéíà.